آتروفی مغزی چه نشانه هایی دارد و چگونه درمان می ‌شود؟

آتروفی مغزی به کاهش حجم و وزن مغز به دلیل از دست رفتن سلول‌های عصبی (نورون‌ها) و ارتباطات بین آنها گفته می‌شود. این فرآیند می‌تواند تمام مغز را درگیر کند یا فقط بخش‌هایی از آن (مثل نواحی حافظه، گفتار یا حرکت) را تحت تأثیر قرار دهد. آتروفی مغزی یکی از دلایل اصلی اختلالات حافظه، ضعف شناختی، مشکلات حرکتی و تغییر رفتار در بسیاری از افراد سالمند یا کسانی است که سابقه بیماری‌های عصبی دارند.
بر اساس گستردگی تأثیر معمولا به دو دسته اصلی تقسیم می شوند:
عمومی: این نوع شامل کاهش حجم کلی مغز است و معمولاً با ضعف حافظه و روند تدریجی کاهش توانایی‌های ذهنی همراه است.
موضعی: در این حالت فقط یک بخش خاص از مغز آسیب می‌بیند و صرفاً کارکردهای مرتبط با همان بخش دچار مشکل می‌شوند؛ مثلاً اگر لوب گیجگاهی آسیب ببیند فرد دچار اختلال تکلم و حافظه می‌شود.

علل کاهش حجم مغز به موارد مختلفی وابسته است که برخی از آنها می‌توانند به تدریج در طول زندگی فرد اثرات خود را نشان دهند. مهم‌ترین دلایلی که سبب تحلیل سلول‌های مغزی و کاهش اتصالات بین نورون‌ها می‌شوند عبارت‌اند از:
بیماری‌های عصبی تخریبی: بیماری‌هایی مانند آلزایمر، پارکینسون، هانتینگتون و مولتیپل اسکلروز(MS)، اغلب باعث مرگ تدریجی نورون‌ها و از دست رفتن عملکرد مغز می‌شوند.
ضربه‌های مغزی: وقوع تصادفات، سقوط شدید یا آسیب‌هایی که به سر وارد می‌شوند، می‌توانند به نابودی دائمی سلول‌های عصبی منجر شوند.
عفونت‌های مرتبط با مغز: بیماری‌های عفونی مانند مننژیت یا انسفالیت به شدت به سلول‌های مغزی صدمه وارد کرده و باعث تخریب آنها می‌شوند.
سکته مغزی و کمبود اکسیژن: عدم رسیدن اکسیژن کافی به مغز در طی سکته یا شرایط مشابه منجر به مرگ سلول‌های عصبی می‌گردد.
مصرف طولانی‌مدت الکل و مواد مخدر: این مواد تأثیر منفی بر ساختار و عملکرد نورون‌ها گذاشته و زمینه‌ساز آتروفی می‌شوند.
فرایند طبیعی پیری: افزایش سن ترکیبی از فرسایش طبیعی نورون‌ها و کاهش توانایی بدن در حفظ سلامت مغز را به همراه دارد.
عوامل ژنتیکی یا ارثی: برخی افراد ممکن است به دلیل پیشینه خانوادگی مستعد ابتلا به تحلیل بافت مغزی باشند.

علائم بسته به میزان و محل آسیب بسیار متنوع و تدریجی هستند. معمولاً در آغاز بیماری برخی از نشانه‌ها ضعیف به نظر می‌رسند اما با پیشرفت می‌توانند شدیدتر و آزاردهنده‌تر شوند. مهم‌ترین این علائم شامل موارد زیر است:
نقص در حافظه: کاهش توانایی به یاد آوردن اطلاعات جدید یا فراموش کردن مسائل روزمره؛ همین موضوع باعث سردرگمی و گم کردن مسیر در افراد می‌شود.
اختلال در تمرکز و تفکر منطقی: کاهش قدرت تصمیم‌گیری و توجه به امور، که می‌تواند در انجام وظایف ساده روزانه اختلال ایجاد کند.
تغییرات رفتاری و خلقی: مثل افسردگی، اضطراب، بی‌انگیزگی، کم‌علاقه بودن به اجتماع یا حتی تحریک‌پذیری بیش از حد.
مشکلات تکلم و زبان: دشواری در بیان یا فهم کلمات، جمله‌سازی‌های غلط و حتی اشتباه در انتخاب واژه‌ها.
ضعف حرکتی و تعادل: کندی حرکات، لرزش دست و پا، اختلال عدم تعادل یا زمین خوردن‌های ناگهانی.
تشنج: در برخی موارد به‌ویژه هنگامی که آتروفی شدت یافته، تشنج‌های مکرر و غیرقابل پیش‌بینی رخ می‌دهد.

باید توجه داشت که این علائم ممکن است به تنهایی یا در کنار هم دیده شوند و وجود یک یا چند مورد نشانه قطعی نیست. بروز تدریجی این مشکلات دلیل مناسبی برای مراجعه به پزشک و گرفتن مشاوره تخصصی است تا علت اصلی آنها شناسایی شود.

تشخیص این بیماری دقت و بررسی‌های تخصصی نیاز دارد و باید حتماً توسط پزشک متخصص مغز و اعصاب صورت گیرد. روند اصلی کار شامل سه مرحله است:

تصویربرداری مغزی (MRI، سی‌تی‌اسکن)

دقیق ترین روش تشخیص، تصویربرداری پزشکی است که تحلیل رفتگی یا کوچک شدن بافت‌های مغز را به‌وضوح نمایان می‌کند و به‌ویژه MRI جزئیات دقیقی از مغز در اختیار قرار می‌دهد.

ارزیابی شناختی و عصبی

پزشک با استفاده از تست‌های استاندارد (حافظه، توجه، مهارت‌های ذهنی، زبان و مهارت‌های حرکتی) شدت تأثیر بیماری بر کارکرد مغز را بررسی و ثبت می‌کند.

شناسایی علل زمینه‌ای

انجام آزمایش خون و بررسی سوابق پزشکی به پزشک کمک می‌کند تا علت‌های همراه (مانند عفونت، اختلال متابولیک، کمبود ویتامین‌ها یا سایر بیماری‌ها) را شناسایی کند.

استفاده همزمان از این روش‌ها امکان شناسایی دقیق علت و شدت آتروفی و در نهایت انتخاب بهترین مسیر درمان را فراهم می‌کند.

متأسفانه سلول‌های مغزی که بر اثر آتروفی از بین می‌روند قابل بازسازی نیستند و بیماری درمان پذیر نیست. با این حال خبر خوب آن است که می‌توان با روش‌هایی روند پیشرفت آن را کند کرد، علائم را کاهش داد و کیفیت زندگی فرد را بهبود بخشید.
درمان دارویی: بسته به علت و شدت بیماری داروهایی برای کنترل علائم (مانند بهبود حافظه در آلزایمر، مهار تشنج، یا تعدیل اختلالات رفتاری) تجویز می‌شود.
توانبخشی شناختی و ذهنی: تمرینات تخصصی برای تقویت عملکرد ذهنی و بازتوانی مهارت‌های حافظه، زبان و استدلال زیر نظر کاردرمان یا روانشناس انجام می‌گیرد.
فیزیوتراپی و کاردرمانی: از طریق تمرینات جسمی، تعادل و حرکت‌ها تقویت می‌شود و فرد برای حفظ استقلال خود آموزش می‌بیند.
تغذیه سالم، ورزش منظم و کنترل عوامل خطر: رعایت رژیم غذایی مناسب، فعالیت بدنی و مدیریت بیماری‌های زمینه‌ای مانند فشار خون، دیابت یا کلسترول نقش مهمی در کاهش سرعت پیشرفت آتروفی دارند.
حمایت روانی و اجتماعی: بیماران و خانواده‌ها نیازمند آموزش و حمایت‌اند تا بهتر با چالش‌ها کنار بیایند و کیفیت زندگی را حفظ کنند.

هر درمان بسته به شرایط فرد توسط تیم پزشکی انتخاب می‌شود تا بیشترین اثربخشی و کمترین عوارض را داشته باشد. به همین دلیل انتخاب پزشک متخصص برای ارزیابی دقیق علت آتروفی، تنظیم برنامه درمانی فردمحور و پایش مداوم روند بیماری اهمیت بالایی دارد؛ دکتر عادل کیومرثی بهترین جراح مغز و اعصاب در رشت با بررسی کامل شرایط بالینی و تصویربرداری‌های تخصصی مناسب‌ترین رویکرد درمانی را برای حفظ عملکرد مغز و بهبود کیفیت زندگی بیماران پیشنهاد می‌دهد.

در حالی که نمی‌توان از همه انواع آتروفی کاملاً پیشگیری کرد رعایت نکات زیر می‌تواند خطر ابتلا یا تشدید آن را کاهش دهد:
پرهیز از مصرف الکل و مواد مخدر
کنترل منظم فشار خون، قند و چربی خون
داشتن تغذیه سالم و سرشار از آنتی‌اکسیدان‌ها (سبزیجات، میوه‌ها، مغزها)
انجام فعالیت‌های ذهنی روزانه (مطالعه، یادگیری، حل جدول و غیره)
انجام فعالیت بدنی منظم و دوری از زندگی بی‌تحرک
خواب کافی و مدیریت استرس‌های روزمره
پیروی از سبک زندگی سالم مانند رژیم غذایی مدیترانه‌ای

در نهایت آتروفی مغزی یک وضعیت پزشکی جدی است که شناخت درست و برخورد علمی با آن اهمیت بالایی دارد. هرچند این بیماری درمان قطعی ندارد اما تشخیص به‌موقع، پیگیری مستمر درمان و اصلاح سبک زندگی می‌تواند نقش مؤثری در کنترل روند بیماری و حفظ عملکرد مغز ایفا کند. آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد تصمیم‌گیری آگاهانه و مراجعه به‌موقع به متخصص است؛ مسیری که می‌تواند کیفیت زندگی بیمار را تا حد زیادی حفظ کند.
دکتر عادل کیومرثی جراح مغز و اعصاب در رشت با تکیه بر دانش تخصصی، تجربه بالینی و بهره‌گیری از روش‌های نوین تشخیصی و درمانی به بیماران کمک می‌کند تا علت مشکلات مغزی به‌درستی شناسایی شده و مناسب‌ترین مسیر درمانی برای بهبود کیفیت زندگی آن‌ها انتخاب شود. در صورت نیاز به ارزیابی تخصصی می‌توانید از طریق دکمه دریافت نوبت اقدام کنید یا با شماره 09023224747 تماس بگیرید.

منابع
massgeneral
my.clevelandclinic